Indikatorrapporten

Universitets- og høgskulesektoren blir rekna internasjonalt som den mest heterogene av dei forskingsutførande sektorane. Det er også opna for ulike tilnærmingar for å skaffe FoU-statistikk for denne sektoren. Ein hovudforskjell går ut på om landa gjennomfører eigne spørjeskjemaundersøkingar eller baserer dataa på administrative register.

I Noreg blir ei spørjeskjemaundersøking gjennomført blant dei FoU-utførande einingane annakvart år for oddetalsår. Spørjeskjemaet er førehandsutfylt med personal- og rekneskapsdata frå lærestadene. I tillegg blir tidsbruksundersøkingar gjennomførte blant det vitskaplege og faglege personalet om lag kvart femte år. Den siste tidsbruksundersøkinga vart gjennomført våren 2025 og resultata låg føre hausten 2025. Det blir også innhenta rekneskapsdata frå store FoU-finansierande einingar som Forskingsrådet. Den norske FoU-statistikken for universitets- og høgskulesektoren følgjer internasjonale retningslinjer i Frascati-manualen. Den kombinerte bruken av administrative data og kontakt med FoU-utførande einingar på instituttnivå, gir Noreg gode data om sektoren.

Kva lærestader inngår?

Alle lærestader med FoU av eit visst omfang er inkludert i FoU-kartlegginga av universitets- og høgskulesektoren. Store organisatoriske endringar og samanslåingar i sektoren har ført til at talet på lærestader omfatta av FoU-undersøkinga vart redusert frå 48 einingar til 32 einingar mellom 2015 og 2017. To statlege høgskular fekk universitetsstatus i 2018, og endå ein i 2024 (men denne blir framleis omtalt som høgskule i FoU-statistikken for 2023 og 2024). FoU-statistikken 2023 omfatta 33 universitet og høgskular kor ti universitet[1] med tilhøyrande senter og randsoneinstitusjonar, fem statlege[2] og tre private[3] vitskaplege høgskular, fire private høgskular med statstilskot og ein utan[4], fem statlege regionale høgskular[5] og fem andre statlege høgare utdanningsinstitusjonar.[6] Spørjeskjema vart sendt til nærare 400 einingar/avdelingar/senter i 2023 (dette er siste året for totalundersøking). Seks universitetssjukehus inngjekk også i denne sektoren i FoU-statistisk samanheng, sjå eiga omtale av helseføretaka nedanfor.

Distriktshøgskulane inngår i statistikkgrunnlaget frå og med 1974. I 1994 vart dei tidlegare regionale høgskulane slått saman til 26 statlege høgskular, og frå 1995 vart desse høgskulane inkluderte i FoU-statistikken. Det betyr at personaltala for sektoren omfattar dei statlege høgskulane frå og med 1995, medan det tidlegare berre var distriktshøgskulane som inngjekk. Universitetssenteret på Svalbard (UNIS) kom også med i 1995. Kunsthøgskolen i Oslo, Kunsthøgskolen i Bergen, Diakonhjemmet Høgskole og Politihøgskolen i Oslo vart inkludert i 1997 og i 2007 også Dronning Mauds Minne Høgskole og Forsvarets skulesenter. I 2013 vart fire nye lærestader inkluderte i FoU-statistikken: Haraldsplass diakonale høgskule, Lovisenberg diakonale høgskule, Noregs informasjonsteknologiske høgskule og Campus Kristiania. I 2019 vart Høgskolen og utdanningssenteret for kriminalomsorga KRUS innlemma i statistikken, og i 2023 vart Oslo Nye Høgskule inkludert.

Somme einingar har endra sektortilhøyrsel. I 1999 vart Institutt for kreftforsking klassifisert som del av universitets- og høgskulesektoren, tidlegare var instituttet tilknytt instituttsektoren. I 2009 endra ei rekkje einingar ved Universitetet i Bergen sektortilhøyrsel då Uni Research vart klassifisert som ein del av instituttsektoren. Frå FoU-statistikken 2015 inngjekk Arbeidsforskingsinstituttet og Norsk institutt for forsking om oppvekst, velferd og aldring (NOVA) i Høgskolen i Oslo og Akershus. NIBR og SIFO vart fusjonert med HiOA i 2016. Lærestaden fekk universitetsstatus i 2018 og fekk namnet OsloMet – storbyuniversitetetet. Austlandsforsking fusjonerte med Høgskolen i Innlandet i 2019, og gjekk då frå instituttsektoren til universitets- og høgskulesektoren.

Korleis blir totalundersøkinga utarbeidd?

I universitets- og høgskulesektoren blir det gjennomført totalundersøkingar med full datainnsamling og spørjeskjema til alle einingar i oddetalsår. 2023-tala var klare i oktober 2024. Neste fullskala FoU-undersøking gjeld for 2025 og resultata kjem i oktober 2026.

Undersøkingseininga er kvart enkelt institutt eller anna tilsvarande grunneining. Administrative data frå lærestadene og spørjeskjema til fageiningane er dei viktigaste datakjeldene. Frå og med FoU-statistikken for 2015 vart innsamlingsrutinane for rekneskapsdataa endra for å få meir einskaplege grunnlagsdata tilpassa internasjonale retningslinjer. Ei arbeidsgruppe beståande av FoU-statistikkprodusentane ved SSB, Direktoratet for høgare utdanning og kompetanse (HK-dir) og representantar for lærestadene, har utarbeidd ein standardisert modell for datafangst tilpassa kontoplanen for sektoren. Ein samlar inn rekneskapsdata frå lærestadene via HK-dir/DBH. Desse blir brukt til førehandsutfylling av spørjeskjemaet til FoU-statistikken, medan rekneskapsdata for private lærestader, i tillegg til institusjonar som ikkje rapporterer inn rekneskapsdata til HK-dir, blir henta inn frå kvar enkelt lærestad.

Ein annan viktig del av kjeldematerialet er informasjon innhenta direkte frå eksterne finansieringskjelder, som mellom anna Forskingsrådet. Opplysningar om investeringar i nye bygningar får ein frå Statsbygg.

Alle institutt eller avdelingar med fagleg verksemd får tilsendt spørjeskjema om FoU-verksemda. Frå 2007 har dei FoU-statistiske undersøkingane vorte gjennomført med spørjeskjema på nett. Spørjeskjemaa blir førehandsutfylte med rekneskapsopplysningar frå lærestadene. Einingane blir bedne om å leggje inn FoU-delen av utgiftene sine til drift og vitskapleg utstyr. Dei blir også bedt om å fordele denne FoU-aktiviteten på høvesvis grunnforsking, anvend forsking og utviklingsarbeid, i tillegg til på ulike fag. FoU-undersøkingane omfattar dessutan spørsmål knytte til dei prioriterte tema- og teknologiområda.

SSBs forskarpersonalregister utgjer ein viktig del av grunnlaget for berekning av FoU-ressursane. Stillingsbrøk og FoU-del blir knytte til kvar enkelt stilling/stillingskategori i registeret. FoU-delane byggjer på tidsbruksundersøkingar på individnivå for det vitskaplege personalet ved lærestadene. På dette grunnlaget bereknar ein FoU-årsverk, som igjen blir samanlikna med lønnsutgifter over grunnløyvinga frå rekneskapane til lærestadene, og det blir berekna FoU-lønn.

Data for mellomliggjande år

For mellomliggjande år – partalsåra – blir totaltal berekna for FoU-utgifter i universitets- og høgskulesektoren på bakgrunn av opplysningar om det vitskaplege/faglege personalet, rekneskapstal for institusjonane og oppgåver frå Statsbygg. Frå og med 2024 er denne datainnsamlinga utvida ved at rekneskaps- og personaltal, saman med FoU-delar frå hovudår, blir brukte til å estimere FoU-innsatsen. Detaljnivået på FoU-statistikken i mellomåra vil med denne metodeomlegginga bli det same som i hovudåra.

Berekning av investeringar i bygg og utstyr

Ressursane til FoU omfattar også forskinga sin del av indirekte utgifter (administrasjon, drift av bygningar og så vidare). I tillegg inngår FoU-del av kapitalutgiftene (vitskapleg utstyr, bygg). Kapitalutgifter til FoU består av utgifter til eigedom og bygningsmasse, instrument, utstyr og programvare. I samsvar med OECDs retningslinjer skal utgiftene takast med det året investeringane fann stad, og det skal ikkje registrerast avskrivingar. Dette kan gi store svingingar i kapitalutgiftene frå eitt statistikkår til eit anna for lærestader som eig eigen bygningsmasse. I Noreg eig Universitetet i Oslo, Universitetet i Bergen, Universitetet i Tromsø, NTNU og NMBU bygga sine, medan andre institusjonar leiger bygga og betaler husleige over driftsbudsjetta sine.

Fagområde

Frå og med 1995-statistikken har FoU-statistikken følgt Forskingsrådets fagklassifisering, som er ein revidert versjon av Universitets- og høgskolerådets. Før 1995 brukte FoU-statistikken fagklassifiseringa til Forskingsrådas samarbeidsutval. Dette betyr at ein del aktivitet som tidlegare vart ført under fagområdet matematikk og naturvitskap, frå og med 1995 vart klassifisert under fagområdet landbruks- og fiskerifag og veterinærmedisin. Omlegginga hadde også mindre verknader for teknologiområdet. Frå 2017 vart fagområdet humaniora omklassifisert til humaniora og kunstfag i tråd med endring i Frascati-manualen og nokre fleire fag vart inkluderte. Ut over dette har det ikkje vore endringar i faginndelinga dei seinare åra.

Kvaliteten på oppgåvene

Spørjeskjema med rettleiing og definisjonar blir sendt til alle einingar med fagleg verksemd. For 2023-undersøkinga arrangerte SSB eit webinar for respondentane om utfyllinga av spørjeskjemaet. Dei hadde også møte med dei største lærestadene for å informere om undersøkinga. Svarprosenten for 2023-undersøkinga auka til omkring 85 prosent etter denne purringa.

Utarbeidinga av statistikken byggjer også på registeropplysningar og rekneskapsdata, som beskrive over. Opplysningar frå Forskingsrådet, årsrapportar og personal- og rekneskapsoversikter frå lærestadene sentralt blir brukt ved kontroll og gjennomgang av alle skjema. Desse opplysningane blir også brukt til å konstruere svar frå einingar som ikkje returnerer spørjeskjemaet. Fordelinga av FoU-ressursane på forskingsaktivitet, fagområde og formål blir sameint med resultata frå tidlegare statistikkår. Kvaliteten på oppgåvene er avhengig av det skjønnet som blir utøvd av personane som svarer på skjemaet og av at desse kjenner til FoU-omgrepet og FoU-verksemda til eininga. Einingane blir i stor grad kontakta på telefon eller e-post når det er mangelfulle svar eller openberre misforståingar.

FoU-statistikk på fylkesnivå

For universitets- og høgskulesektoren blir kvart institutt og kvar avdeling kopla til ein kommune etter til kor eininga er plassert geografisk, slik at vi for denne sektoren har detaljerte oversikter på fylkesnivå.

Notar:

[1] Universitetet i Oslo, Universitetet i Bergen, Universitetet i Tromsø – Noregs arktiske universitet, Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet, Noregs miljø- og biovitskaplege universitet, Universitetet i Stavanger, Universitetet i Agder, Nord universitet, Universitetet i Søraust-Noreg og OsloMet – storbyuniversitetet.

[2] Noregs Handelshøgskule, Noregs idrettshøgskule, Noregs musikkhøgskule, Arkitektur- og designhøgskulen i Oslo og Høgskulen i Molde Vitskapleg høgskule i logistikk.

[3] MF vitskapleg høgskule, VID vitskapleg høgskule og Handelshøgskulen BI.

[4] NLA høgskulen, Dronning Mauds Minne Høgskule, Lovisenberg diakonale høgskule, Høgskulen Kristiania og Oslo Nye Høgskule.

[5] Høgskulene i Østfold, Innlandet, Volda, Samisk høgskule/Sami allaskuvla og Høgskulen på Vestlandet.

[6] Forsvarets høgskule, Kunsthøgskulen i Oslo, Politihøgskulen i Oslo, Universitetssenteret på Svalbard og Kriminalomsorgens høgskule og utdanningssenter.