Indikatorrapporten

FoU-undersøkinga for næringslivet er ei årleg skjemabasert utvalsundersøking. Før 2001 vart undersøkinga gjennomført annakvart år. Frå perioden 2001 til og med 2012 var både utval og skjema felles for FoU- og innovasjonsundersøkingane i dei åra der begge undersøkingane vart utførte. Frå og med 2014 blir undersøkingane likevel gjort som to frittståande undersøkingar. For 2014 vart det dermed gjennomført både ei FoU-undersøking og ei innovasjonsundersøking, og dette gjeld for partalsåra framover. For ulike år blir det vanlegvis berre gjennomført FoU-undersøking. Med mindre anna er eksplisitt nemnt, gjeld likevel metodegrunnlaget omtalt under for begge undersøkingane.

Kva er forskjellen på verksemd, bedrift og føretak?

Eininga som blir observert i FoU- og innovasjonsundersøkingane, er føretaket. Dette er den juridiske eininga som samlar heile verksemda under same institusjonelle paraply. Døme på føretak er aksjeselskap og ansvarleg selskap.

Eit føretak kan ha meir enn éi bedrift knytt til seg dersom det har aktivitet spreidd geografisk eller på ulike næringsområde. Bedrift er synonymt med omgrepet verksemd eller undereining. Ei undereining er ei lokalt avgrensa eining som hovudsakleg driv aktiviteten sin innanfor ei bestemd næringsgruppe. Tidlegare brukte SSB omgrepet verksemd, dette vart erstatta med bedrift frå juni 2024.

Utvalet blir trekt med føretak som eining. Undersøkinga blir også send ut på føretaksnivå. I skjemaa skal likevel føretaka fordele FoU-aktiviteten på bedriftene i føretaket. FoU-statistikken blir derfor publisert både på føretaks- og bedriftsnivå. Bedriftstala blir brukte for å gi ei fordeling av FoU-aktivitet etter detaljert næring og geografisk fordeling. Dette gir ei betre fordeling, ettersom føretak med fleire bedrifter kan ha FoU-aktivitet i fleire næringar eller på fleire geografisk plassar.

Kva slags næringar er med i undersøkinga?

FoU- og innovasjonsundersøkingane er såkalla utvalsundersøkingar, der målpopulasjonen er olje- og gassutvinning, bergverksdrift og industri, tenesteytande næringar, i tillegg til fiskeoppdrett. Desse næringane var ein del av FoU-undersøkinga:[1]

fiske, fangst og akvakultur, utvinning av olje og naturgass, bergverksdrift, industri, kraftforsyning, vatn, avløp og renovasjon, byggje- og anleggsverksemd, agentur- og engroshandel, transport og lagring, informasjon og kommunikasjon, finansiell tenesteyting og forsikring, fagleg, vitskapleg og teknisk tenesteyting og anna forretningsmessig tenesteyting

I tillegg dekkjer innovasjonsundersøkinga visse næringar som ikkje er med i FoU-undersøkinga. Dette gjeld:

overnattingsverksemd, serveringsverksemd, annonse- og reklameverksemd (inkludert marknadsundersøkingar) og reisebyrå- og reisearrangørverksemd og tilknytte tenester

Frå og med statistikkåret 2008 blir Standard for næringsgruppering frå 2007 (SN2007) brukt. Dette er ein nomenklatur for klassifisering av bedrifter og føretak i ulike næringar. Førre klassifisering, SN2001, gjaldt for undersøkingane frå og med 2002 til og med 2007.

Ulike næringsklassifiseringar gjer det i visse tilfelle problematisk å samanlikne tala for 2008 og framover med tidlegare årgangar for ei rekkje næringar. I tillegg er det gjort visse endringar i næringsdekninga same år, noko som påverkar totaltala for næringslivet.

Eit anna aspekt ved næringsinndelinga er føretak som endrar hovudverksemda si. Når dette skjer, kan det føre til at dei også endrar næringsplasseringa si. Dette påverkar også samanliknbarheiten med tidlegare årgangar. Dermed vil noko av utviklinga frå år til år for enkeltnæringar kunne komme av omklassifiseringar.

Nokre få føretak og bedrifter i næringane agentur- og engroshandel og forsking og utviklingsarbeid er tildelt ei anna næringsplassering i FoU-statistikken for å betre vise kva slags næring FoU-aktiviteten er retta mot.

Kor store einingar er med?

FoU-undersøkinga dekkjer i partalsåra i utgangspunktet føretak med minst ti sysselsette, og føretak med minst fem sysselsette i ulike år. Utvalet i 2023 var på om lag 6600 føretak. Undersøkingane for 2021, 2022 og 2023 dekte føretak med minst fem sysselsette. Av omsyn til samanliknbarheit over tid gjeld FoU-talet til næringslivet for føretak med minst ti sysselsette om anna ikkje er nemnt.

Innovasjonsundersøkinga dekkjer føretak med minst fem sysselsette med eit utval på om lag 7000 føretak.

Utvalet til undersøkingane består av tre delar:

• Fullteljingsdel: Alle føretak med minst 50 sysselsette.[2]
• Tilleggsutval: For føretak med (5) 10–49 sysselsette blir alle einingar som har rapportert stor FoU-verksemd i førre undersøking inkludert i eit eige stratum. Her inngår også føretak med (5) 10–49 sysselsette som har søkt om støtte frå Forskingsrådet eller som tilhøyrer næringa Forsking og utviklingsarbeid.
• Sannsynsutval: Blant resten av føretaka med (5) 10–49 sysselsette blir det trekt eit tilfeldig utval.[3]

Korleis blir den totale FoU-en berekna?

Ettersom FoU- og innovasjonsundersøkingane er utvalsundersøkingar, er det nødvendig å skalere resultata for å gi representative totaltal for heile populasjonen. Skaleringa blir gjord i stratumet definert av nærings- og sysselsetjingsgrupper, som er dei same gruppene som vart brukt under utvalsstrekkinga.

Når ein bereknar totaltala, blir kvart føretak i nettoutvalet innanfor eit gitt stratum gonga opp med den delen (vekta) dette føretaket utgjer av totalen. Vekta er berekna for kvart føretak innanfor kvart stratum.

Ettersom fullteljing av alle einingar er med 50 sysselsette eller meir, blir ikkje totaltal estimerte for denne gruppa.[4] Uvissa i resultata er derfor større for dei minste føretaka enn for dei store føretaka.

Feilkjelder og uvisse

Trass i manualar og retningslinjer vil det alltid vere aktivitetar som byr på problem når det gjeld om dei skal definerast inn under FoU-omgrepet eller ikkje. For føretaka kan det vere vanskeleg å identifisere og skilje FoU-aktivitetar frå andre innovasjonsaktivitetar. Dette gjeld spesielt for bedrifter innanfor tenesteytande sektor. For det andre kan det vere vanskeleg å vurdere om ei endring i eit produkt eller ein prosess er vesentleg nok til å bli klassifisert som utvikling etter FoU-definisjonen eller kan reknast som ordinær verksemd. Dette er vanskeleg å avgrense mellom anna i IT-sektoren.

Eit grunnleggjande kriterium for å setje eit føretaks aktivitetar i samanheng med FoU, er at dei i tillegg til å innehalde eit nyheitselement også må føre til reduksjon av vitskapleg eller teknisk uvisse. I rapporteringa av utgifter til FoU og innovasjon vil mange nødvendigvis måtte basere seg på skjønn og dei prinsippa føretaket sjølv brukar. FoU- og innovasjonsutgifter er vanlegvis ikkje oppførte som sjølvstendige postar i rekneskapane i føretaka eller i andre interne fagsystem.

Det kan også vere vanskeleg for enkelte føretak å skilje mellom innkjøpte FoU-tenester og konsulenttenester til eigen FoU (innleigd FoU-personale). Utgifter til innleigd FoU-personale skal inkluderast i føretakets eigenutførte FoU, medan kjøp av FoU-tenester skal rapporterast separat og er ikkje inkludert i eigenutført FoU.

Målefeil som oppstår ved at oppgåvegivar gir direkte feil opplysningar, vil førekomme i og med at utvalet er så stort som det er. Gjennom innebygde kontrollar i den elektroniske rapporteringa og revisjonsarbeid i etterkant prøver ein å minimere slike feilkjelder.

Regionale FoU- og innovasjonstal for næringslivet

For FoU har det sidan 2001 vorte produsert eit avgrensa sett med regionale indikatorar, brote ned på fylke og økonomisk region. Bedrift er eininga som blir brukt til å presentere regionale FoU-tal. Ettersom særleg store føretak kan ha FoU-aktivitet på fleire stader, blir dette rekna å vere ein fordel for presisjonen i tala. FoU-verksemda til næringslivet fordelt etter fylke og økonomisk region er publisert i tabell A.6.13.

Frå og med 2006 har det også vorte eksperimentert med ei regional verksemdsnedbryting av tal frå innovasjonsundersøkinga, men kvaliteten på desse dataa har ikkje vore tilfredsstillande. Frå og med innovasjonsundersøkinga for 2012–2014 er derfor føretaket den statistiske eininga for regionale innovasjonstal. Ein fordel med dette er at alle dataa frå undersøkinga i teorien kan brytast ned på region, noko som ikkje var tilfellet tidlegare. Ei svakheit er at føretak med fleire bedrifter vil få all innovasjonsaktiviteten sin plassert på éin stad. Dette vil påverke presisjonen i materialet, spesielt når det gjeld kvantitative variablar som innovasjonsinvesteringar m.m.

Endringar over tid i innovasjonsundersøkinga

Målet med innovasjonsundersøkinga er å kartleggje omfanget av innovasjon i norsk næringsliv, å sjå kva verknader innovasjonsarbeid har for føretaka og å rette søkjelys mot faktorar som er viktige for innovasjonsprosessen. Innovasjon er eit samleomgrep for den nyskapinga føretaka gjer. Gjennom undersøkinga kartlegg ein mellom anna hyppigheita og omfanget av innovasjonsaktivitet, kva type innovasjon føretaka gjennomfører (produkt/forretningsprosess), ressursane dei brukar på slik aktivitet, omsetning av nye produkt, kor dei får ideane og kunnskapen frå, kven dei samarbeider med og hemmande faktorar for innovasjonsverksemda.

Undersøkinga er ei periodisk undersøking og har vore gjennomført av SSB sidan 1991. Dei første innovasjonsundersøkingane vart gjennomførte med om lag fire års mellomrom, men frå og med 2004 har undersøkinga vorte gjennomført annakvart år.

Den norske undersøkinga er ein del av Eurostats Community Innovation Survey (CIS). Omfang og innhald i innovasjonsundersøkinga er gradvis endra på fleire område slik at ein bør vere varsam med å trekkje konklusjonar basert på direkte samanlikningar av tal frå to separate undersøkingar, både mellom land og over tid. Den norske undersøkinga har sidan 2006 omfatta føretak med fem–ni sysselsette, medan internasjonale samanlikningar er for føretak med minst ti sysselsette.

I tillegg har det vore metodeendringar og endringar i datafangprosessen over tid som har påverka den direkte samanliknbarheiten.

Sjølv om spørsmåla som er brukte i så stor grad som mogleg samsvarer med tidlegare, har strukturelle endringar i skjemautforminga, svarprosessen og i kommunikasjonen med oppgåvegivarar hatt ein effekt på tala. Det er likevel vanskeleg å kvantifisere heilt nøyaktig i kva grad kvar enkelt endring og forskjellane frå ein periode til ein annan utgjer ein substansiell forskjell.

Observasjonsperiode og referanseår

Observasjonsperioden for innovasjonsundersøkinga er tre år, der referanseåret er siste året i perioden. I praksis inneber dette at føretaket blir klassifisert etter talet på sysselsette i referanseåret og at tal for utgifter, omsetning, eksport og så vidare gjeld dette året. Spørsmål som går på sjølve innovasjonsaktiviteten til føretaket (i tillegg til mellom anna innovasjonssamarbeidet i føretaket, formål med innovasjon og hemmande faktorar) dekkjer heile observasjonsperioden.

Feilkjelder og uvisse

Sjølv om innovasjonsomgrepet er meir kjent og har fått større merksemd dei siste åra, er det framleis mange som er usikre på omgrepet. Samtidig er det eit omgrep som er vanskeleg å avgrense og å operasjonalisere. Hovudproblemet ligg i vurderinga av om eit produkt eller ein forretningsprosess er ny eller vesentleg forbetra. Det vil vere forskjell på korleis dei enkelte respondentane har oppfatta og tolka dette.

Det er i tillegg særlege utfordringar knytte til målinga av kostnader til innovasjon og til delen av omsetninga i føretaka som kjem frå innovasjonar av produkt.

Ettersom innovasjonsundersøkinga er ei utvalsundersøking, er det nødvendig å skalere resultata for å gi representative totaltal for heile føretakspopulasjonen. Dette fører til usikkerheit om utvalet. Til forskjell frå FoU-tala, der forholdsvis få føretak står for størstedelen av kostnadene, tel kvart føretak like mykje for dei fleste innovasjonsvariablane. Dette kjem av at dei fleste variablane tel talet på (eller del av) føretak med ein gitt eigenskap, til dømes at dei har produktinnovasjon.

Utvalet i innovasjonsundersøkinga er forholdsvis stort og svarprosenten svært høg, så for hovudtala er uvisse som følgje av avvik mellom utval og populasjon ikkje noko stort problem. Avviket har vorte berekna til å vere på om lag +/- 1,5 prosentpoeng. I enkeltnæringar kan likevel utslaga til dels vere store, opp til +/- 15 prosentpoeng, og detaljerte samanlikningar over tid bør derfor gjerast med aktsemd.

Notar:

[1] Klassifiseringen i næringsgrupper foretas fra og med 2008 etter Standard for næringsgruppering (SN2007), basert på EUs standard Nomenclature générale des Activités économiques dans les Communautés Européennes (NACE).

[2] Det finst unntak om full dekning av føretak med 50 eller fleire sysselsette. I næringane bygg og anlegg, agentur- og engroshandel og transport og lagring vart eit utval av føretaka med 50–99 sysselsette trekt ut til undersøkinga. Dette på grunn av det store talet på føretak i desse næringane. I innovasjonsundersøkinga gjeld dette også for serveringsverksemda.

[3] I næringane bygg- og anleggsverksemd og transport og lagring blir ikkje føretak med 5–19 sysselsette inkluderte. Desse gruppene har eit stort tal føretak og svært låg del av næringslivet sin FoU-aktivitet. I innovasjonsundersøkinga gjeld dette også for serveringsverksemd.

[4] For visse næringar blir det også berekna vekter for føretak med 50–99 sysselsette, jf. tidlegare note.