Podkast: Ni av ti utløyser snøskredet sjølv

– Når temaet er snø, så er det jo litt overraskande at eg sit her med ein økonom og ein psykolog, opnar programleiar Kristopher Schau i podkasten Nysgjerrige Norge.

Han har teke turen til Tromsø for å møte to personar som har vigd karrieren til noko så flyktig som kvitt pudder.

Men Audun Hetland og Andrea Mannberg ser ikkje berre på krystall og lagdelingar – dei ser på mennesket som står på toppen av henget og lurer på om dei skal tore.

Psykolog Audun Hetland forklarer raskt kvifor denne uvanlege fagsamansetninga gir meining:

– Om vi snakkar om snøskred, så veit vi at ni av ti skred er utløyste av dei som omkjem i snøskredet, eller nokon dei er på tur med. Så det handlar ikkje først og fremst om snø, men det handlar om dei avgjerdene du tok i forkant, seier han.

Dei mørke biverknadene til økonomien

For samfunnsøkonom Andrea Mannberg handlar skredforsking om meir enn berre personleg tryggleik. Det handlar om det økonomar kallar «markedssvikt».

Når ein skikøyrar tek ein sjanse, er det nemleg sjeldan skikøyraren åleine som ber kostnaden dersom det går gale.

Problemet er at eit skred ikkje tek omsyn til kven som løyste det ut.

– Som samfunnsøkonom er eg oppteken av at folk skal ta så gode avgjerder som mogleg for seg sjølve og for samfunnet. Men om eg som individ tek ei avgjerd, så bør eg bere både alle kostnader som er laga, og alle fortenester som eg genererer, seier ho.

– Om eg blir teken, så kjem dei som er kjend med pårørande mine å bli kjempeleie seg. Så eg lagar mange ekstra kostnader som eg ikkje tek omsyn til. Og då fungerer ikkje marknaden, konstaterer Mannberg.

Flaks forkledd som dyktigheit

Kvart år går det rundt 20.000 snøskred i Troms fylke åleine. At ikkje fleire døyr, komme av ifølgje Hetland meir flaks enn vi liker å tru.

Han anslår at det for kvar person som omkjem, er hundrevis som slepp med skrekken, og tusenvis som gjer nøyaktig dei same feila utan at snøen losnar.

Dette skaper eit livsfarleg læringsmiljø. Fjellet er nemleg ein taus lærar som sjeldan gir korreks før det er for seint.

– Problemet med skredterreng er at du får veldig sjeldan ei tilbakemelding på om det du gjorde var rett eller gale. Men det du får tilbakemelding på, det er jo veldig ofte utfallet, seier Hetland.

Dersom du kjem deg trygt ned, er menneskehjernen programmert til å tru at du tok eit godt val.

– Det er så lett å komme ned, klappe seg på skuldra og seie at eg er flink. Kvifor det? Det er ikkje noko snøskred. Fordi du var flink, eller fordi du var heldig? spør han retorisk.

Statistikken bak flaksen

Sjølv om Audun Hetland beskriv seks til åtte årlege dødsfall som eit lågt tal sett i forhold til eksponeringa, viser oversikta frå Norges Geotekniske Institutt (NGI) at fjellet er brutalt.

Dei siste ti åra har tala svinga frå det forskarane kallar «gode» år med 2 til 3 omkomne, til dramatiske vintrar som 2018/2019, då heile 13 personar mista livet i norske snøskred.

NGI-statistikken stadfestar hovudpoenget til forskarane: Det er for det meste skikøyrarar, turgåarar og folk som ferdast i bratt terreng som hamnar i den mørke statistikken.

Sjølv om vi i dag snakkar om enkeltulykker, kviler historia tungt over norsk skredforsking.

Den verste tragedien sidan 1972 er framleis Vassdalen-ulykka i 1986, der 16 soldatar omkom i eitt og same skrei.

Dei siste vintrane har dødstala lege stabilt mellom fire og ni, med Lyngen i Troms som eit gjentakande episenter for dei dødelege hendingane.

Då eksperten knakk begge beina

Andrea Mannberg veit betre enn dei fleste at sjølv ekspertar kan trakke feil. I 2014 vart ho sjølv teke av eit massivt skred i Sverige.

Ho beskriv ein situasjon der ei rekke små, dårlege val til slutt kulminerte i ein katastrofe. Gruppa hadde køyrt i fem timar for å komme fram og kjende seg «pot committed» - dei måtte få noko ut av helga.

– Vi gjorde det for fem ekstra svingar. Vi løyste eit skred som var 300 meter breitt og gjekk 500 meter langt, seier ho.

Mannsberg knakk begge leggene, medan venninna knekte lårbeinet. Martin, som ho i dag er gift med, sleppte mirakuløst uskadd frå det.

Denne opplevinga har endra risikoforståinga hennar fundamentalt. Hetland peikar på at denne typen negative tilbakemeldingar gjer risikoen konkret i staden for abstrakt.

– Dei som har kjent på konsekvensane, dei forstår risikoen, og når det er på plass, då ser ein at dei byrjar å ta avgjerder på eit vis som vi kjenner igjen blant ekspertar, seier ho.

Den skråsikre mannen

Kven er så dei mest utsette? Forskarane er ikkje i tvil. Statistikken peikar på éi gruppe: Menn. Ofte menn i 40-åra, eller unge menn i 20-åra med manglande evne til å vurdere konsekvensar.

– Det er menn som er problemet. Det ser du i ulykkesstatistikken, seier Hetland og legg til eit tips med ein alvorleg undertone:

– Om du er mann, så må du finne nokre damer, og så må du gå bak og halde kjeft.

Problemet er ofte at menn blir skråsikre for fort. Og når ein er skråsikker, sluttar ein å samle informasjon. I ein gruppedynamikk er dette livsfarleg. Den som roper høgast og verkar mest sikker, blir ofte følgd av dei som er usikre.

– Problemet er om du er skråsikker, men ikkje treffsikker. Då er det fare på ferde, åtvarar Hetland.

Basehopping versus snøskred

For å illustrere kvifor det er så vanskeleg å vurdere skredfare, samanliknar Hetland det med basehopping, ein sport han sjølv dreiv med som ein del av forskinga.

I basehopping er faren openberr. Du ser utfor kanten og ser døden i kvitauget. Då tek instinkta over.

– I basehopping er det høgd vi er redde for. Vi er fødde redde for høgder. Då opplever du faren, og om du opplever faren, tek du også vare på deg sjølv, forklarer han.

Snøen derimot, er stille og vakker. Den triggar ingen medfødde fryktmekanismar.

– Snøen ligg der som ei dyne, veit du. Det er jo herleg, skyt Schau inn.

Det estetiske blir ei felle. Vi er evolusjonært programmerte til å frykte slangar, eld og høgd, men vi er ikkje laga for å vere redde for snø, forklarer forskar Hetland.

Halvparten går i blinde

Gjennom prosjektet Care Tracks har forskarane samla inn over 50.000 GPS-spor frå skiløparar. Ved å samanlikne desse spora med ekspertvurderingar av dei same fjellsidene, har dei funne urovekkjande resultat.

Sjølv om folk reagerer på skredvarsel, gjer dei det ofte på ein lite presis måte. Dei reduserer eksponeringa generelt, i staden for å unngå dei spesifikke farlege områda, forklarer Hetland.

Mest oppsiktsvekkjande er funne om informasjon:

– I beste fall er berre halvparten av dei vi har snakka med informert. Vi har høve til å ta eit informert val, seier Hetland.

Den andre halvparten har rett og slett ikkje nok kunnskap til å forstå risikoen dei utset seg for. Mange ser på faregrada, men les ikkje sjølve varsla eller forstår ikkje skredproblemet.

Sofaen er den største faren

Trass i dei mørke tala og dei knuste leggene, er ikkje målet til forskarane å skremme folk bort frå fjellet. Tvert imot.

Andrea Mannberg peikar på dei enorme gevinstane ved å vere ute: Trim, naturopplevingar og nettverksbygging.

Hetland avsluttar med å setje risikoen i perspektiv. Ein vanleg topptur kan samanliknast med risikoen ved å springe maraton.

– Det er ikkje farleg å springe maratonar, men vi tenkjer ikkje på det som noko sånn ekstremt farleg. Men om du blir sitjande i sofaen, og i tillegg, om du sit der og røyker, det er ekstremsport. Det døyr du av!

Slik unngår du å bli ein del av statistikken:

Basert på forskinga ved UiT Norges arktiske universitetet, er dette dei viktigaste grepa du kan ta for å sikre at turen endar med ein kaffi i solveggen og ikkje på legevakta:

Gjer hovudvalet heime: Dei flinkaste ekspertane tek dei viktigaste avgjerdene før dei dreg. Val av fjell er viktigare enn alle småjusteringar du gjer undervegs.

Snakk om forventningar: Spør turkameratane på førehand: «Hva ønsker du å få ut av turen i dag?». Viss éin vil køyre «dritbratt» og den andre er skeptisk, må dette avklarast før de står i henget.

Leit etter teikn på tryggleik, ikkje fare: I staden for å seie «jeg ser ingen faretegn», bør du kunne argumentere for kvifor akkurat denne fjellsida er trygg.

Hald gruppa liten: Den ideelle gruppestorleiken er tre til fire personar. Er ein fleire, bryt kommunikasjonen lettare saman.

Bruk Varsom-appen: Sjekk brattleikskartet. Held du deg under 30 grader og unna utløpssonene, er du i praksis trygg.

Debrief etterpå: I staden for å berre skryte av turen, spør: «Hvor måtte vi være heldige i dag? Hvor hadde vi flaks?».