Podkast: Slik jaktar dei på dei svake punkta til kreften

– Kor mange kan vente å få ein kreftsjukdom i løpet av livet? spør Kristopher Schau.

Svaret er ein realitetssjekk for dei fleste:

– Ja, det er jo nærare 50 prosent faktisk, sånn som det har vorte no. Fordi vi lever lenger, rett og slett, seier professor Harald Alfred Stenmark.

Han er leiar for Senter for kreftcelle-reprogrammering ved Radiumhospitalet.

Men sjølv om talet er mørkt, er professoren klokkeklar på at kreft ikkje lenger er ei uløyseleg gåte.

– Det er jo ikkje eit mysterium. Vi veit jo veldig mykje om kreftsjukdommen. Det som kanskje er eit mysterium, er korleis vi skal behandle sjukdommen i ein del tilfelle. Det er kanskje det som er kreftgåta no. Ikkje å forstå sjølve sjukdommen.

Samtidig er kreft langt frå éin sjukdom.

Det er snarare eit samleomgrep på ei rekkje sjukdommar som har det til felles at celler byrjar å dele seg ukontrollert og spreier seg til stader i kroppen der dei ikkje høyrer heime.

Dei hyperaktive «skravlebøttene»

For å knekkje kreften, har Stenmark og teamet hans starta jakta på det dei kallar «akilleshæler».

Dei har oppdaga at kreftceller er langt meir brautande og energikrevjande enn vanlege, friske celler. Dei er rett og slett hyperaktive.

– Kreftceller snakkar til kvarandre, dei snakkar også til miljøet rundt seg, forklarer Stenmark.

Medan normale celler sender høflege beskjedar, oppfører kreftcellene seg som hyperaktive og pratesjuke naboar som nektar å halde kjeft.

Dei pøser ut signal som tvingar andre celler til å dele seg ukontrollert. Denne aktiviteten krev enorme mengder energi.

– Kreftceller har ei høgare energiomsetning enn vanlege celler. Så der meiner vi at vi har funne noko som vi kan bruke, seier Stenmark.

– Som ein kan svelte ut? spør Schau.

– Ja, om vi finn ein rett metode å svelte dei på, så kan det vere ein måte.

Søppelkverna i cellene

Besøket på labben på Radiumhospitalet avslører eit av dei mest fascinerande enzyma i kroppen vår: Lysosomet.

– Det er liksom søppelkverna i cellene, forklarer Stenmark.

Denne «kverna» er cella sin eigen resirkuleringsstasjon som klipper opp protein og feitt til småbitar som kan brukast på nytt.

Fordi kreftceller er så hyperaktive, er dei heilt avhengige av at denne kverna fungerer perfekt for å rydde opp i sitt eige biologiske søppel.

Her har forskarane funne ei fatal svakheit: Membranen rundt søppelkverna til kreften er mykje skjørare enn hos oss friske.

– Dersom det går hol på den membranen, så døyr kreftcellene.

Og løysinga på korleis ein tek knekken på denne kverna kan liggje i medisinskapet ditt allereie.

Overraskinga: Gamle allergipiller

Det viser seg nemleg at visse typar gamle antihistamin (allergipiller) har ein uventa biverknad: dei gjer søppelkverna i cellene ustabil.

Det er interessant at nokre av dei legemidla som stabiliserer membranen på lysosomet i dag blir brukte til heilt andre ting, påpeikar professoren.

– Det er ei gruppe av antihistamin, altså ei antiallergipille, som faktisk gjer lySOSom-membranen mindre stabil om ein bruker dei i høg nok konsentrasjon, seier Stenmark.

Sidan kreftcellene er ti gonger meir kjenslevare for dette enn vanlege celler, kan vi kanskje «skyte» hol i kreften utan å skade resten av kroppen, forklarer han.

Bananfluger kjem med Fedex

For å teste desse teoriane bruker forskarane mellom anna bananfluger. Schau får hakeslipp når han skjønner kor mange små medhjelparar som er i labben.

– Seksti tusen? Det må jo vere eit marerittrom å vere i, utbryt Schau.

– Om du har flugefobi, så er det nok det, svarer Stenmark.

Kvar får ein tak i tusenvis av spesialdesigna fluger? Dei kjem i postoppkrav.

– Det er ein slags offentleg bank for bananfluger der vi kan bestille akkurat den vi vil ha. Vanlegvis er det sånn at det blir sendt med Fedex, seier Stenmark.

Sjølv om det kan verke fjernt å samanlikne eit menneske med ei fluge, deler vi to tredelar av sjukdomsgena våre med dei små insekta.

– Så dei skal vi ikkje kimse av, sjølv om dei kan vere irriterande i fruktdisken, konstaterer forskaren.