Kva gjer vi med dei farlegaste forbrytarane i eit land utan livstidsstraff?

I ein kjellar i Lillestrøm finst det seks celler som aldri husar verkelege kriminelle. 

Dette er eit øvingsfengsel, ein tru kopi av røyndommen. Der blir framtidas fengselsbetjentar blir drilla i å handtere alt frå kverulerande fangar til akutte livskriser.

– Alt er så moderne. Kor nytt er det bygd her? spør programleiar Kristopher Schau i podkasten Nysgjerrige Norge. 

Han sit saman med forskar Berit Johnsen ved KRUS. 

Ho har vigd store delar av sitt forskarliv til å forstå kva som skjer bak murane. Og ikkje minst: kvifor vi straffar som vi gjer.

Baneheia: då lova vart endra over natta

Noreg har ikkje livstidsstraff i tradisjonell forstand, men vi har forvaring. Dette er ein særreaksjon som tok over for det gamle sikringssystemet i 2002. 

Medan sikring ofte vart kritisert for å vere vilkårleg, vart forvaring designa for å verne samfunnet mot dei aller farlegaste.

Historia om forvaring er også historia om korleis dramatiske enkelthendingar kan flytte juridiske fjell. Johnsen forklarer korleis Baneheia-saka i si tid tvinga fram ei lovendring.

– Då forsvann det vilkåret at ein måtte ha gjort noko liknande tidlegare for å kunne bli dømt til forvaring, fortel ho.

Før 22. juli var maksimal tidsramme for forvaring 21 år

Plutseleg kunne ein dømmast til forvaring for sitt aller første lovbrot, dersom faren for gjentaking vart vurdert som stor nok.

Det same skjedde etter 22. juli. Før terrorangrepet var maksimal tidsramme for forvaring 21 år. 

I dag er grensa heva til 30 år for terror og brotsverk mot menneskeslekta. Dette vart gjort for å signalisere at Noreg ikkje skulle bli ei «frihamn» med lågare strafferammer enn nabolanda.

Podkast: Forvaring: Mellom straff og evig oppbevaring

I denne episoden av podkasten Nysgjerrige Norge har Kristopher Schau besøkt Høgskolen og utdanningssenteret for kriminalomsorga (KRUS). Med seg i studio har han fengselsforskar Berit Johnsen.

Mellom rehabilitering og rå makt

Samtidig som forskarar diskuterer jussen og dei lange linjene, er kvardagen i norske høgsikringsfengsel prega av eit aukande press. 

I ein artikkel i Dagbladet i 2022 fortalde fleire tilsette i Oslo fengsel om ein arbeidsdag som er så utfordrande at mange har utvikla posttraumatisk stressliding (PTSD). 

Oslo fengsel, som husar mange varetektsfangar i akutte livskriser, har ein dyster statistikk: 77 prosent av sjølvmorda skjer medan dei innsette sit i varetekt.

Ueigna for fengselsdrift

Dette står ofte i skarp kontrast til ideala om rehabilitering. Innanfor dei tjukke murane bak Oslo fengsel er 98 prosent av dei domfelte registrerte med ei psykisk liding. 

Dette skaper ein konstant trussel om vald. 

Oslo fengsel er eit 150 år gammalt tidlegare bryggeri som fengselsleiar Nils Leyell Finstad har kalla «helt ueigna for fengselsdrift».

Tilsette rapporterer om ei utvikling der valden har vorte grovare. Medan ein før sjeldan såg angrep på betjentar, skjer dette no stadig oftare.

Fem aspirantar skal drillast i fysisk maktbruk 

For å verkeleg kjenne på kroppen kva det inneber å miste kontrollen, tek Kristopher Schau rolla som ein innsett som har bestemt seg for å vere maksimalt vanskeleg i øvingsfengselet. 

Han vel å spele ein «gammal gretten gubbe» – ikkje nødvendigvis valdeleg, men svært lite samarbeidsvillig. 

I dei polstra treningscellene er vegger og golv mjuke for å hindre skadar. Der blir han møtt av eit innsatslag på fem aspirantar som skal drillast i fysisk maktbruk.

– Du kan ikkje bu på den cella her, ho er relativt rasert, seier innsatsleiaren til Kristopher Schau.

– Ja, men det er no ein gong sånn eg liker det, kverulerer Schau gjennom celleluka. 

– No har det faktisk vorte akkurat sånn eg vil ha det, seier han.

Resultatet? 

Schau vart lagd i bakken

Etter at instruktørane har gitt gjentekne åtvaringar og prøvd å roe situasjonen ned utan å lykkast, grip dei inn med makt. 

Eit innsatslag på fem aspirantar dundrar inn. Dei nøytraliserer han med innøvde grep og legg han i bakken.

– Det var forferdeleg slitsamt! konstaterer Schau etterpå. 

Opplevinga av å bli fysisk nøytralisert beskriv han som ubehageleg, men aldri direkte vond. Dette understrekar presisjonen i dei profesjonelle teknikkane.

Instruktøren forklarer at dei fleste «gassar ut» etter 30 sekund.

– Det er nøye innøvde teknikkar. Det er ikkje slump, seier instruktøren.

Han forklarer korleis maktbruken i norske fengsel er meinte å vere både kontrollert og skånsam, sjølv i dei mest tilspissa situasjonane.

Kunsten å spå framtida

Det store paradokset med forvaring er at innsette ikkje berre blir straffa for det dei har gjort, men også for det dei kan komme til å gjere.

– Ein kan ikkje halde ein person i forvaring utan at det er nærliggjande fare for at vedkommande vil gjere seg skuldig i ny alvorleg kriminalitet, seier forskar Berit Johnsen.

Ho har sjølv bakgrunn som ekstrabetjent i Oslo fengsel.

Dette set domstolane i ein nesten umogleg posisjon. For korleis kan ein heilt sikkert vite om eit menneske er farleg om ti eller tjue år? 

Det vart åtvara mot ordninga allereie på 70-talet

Allereie på 70-talet åtvara kriminolog Nils Christie mot ordninga. 

Han meinte at vi ikkje har nokon sikre metodar for å føresjå framtidige handlingar, og at vi dermed risikerer å halde folk innesperra på falskt grunnlag, såkalla «falske positive».

I dagens rettssal har dei sakkunnige, som psykiatrar og psykologar, fått ei enorm makt. Johnsen kallar dei tidvis for «dommarar utan svart kappe».

Ho synest å sjå ei utvikling der diagnosar i aukande grad blir utslagsgivande for om nokon hamnar i forvaring eller får ei vanleg fengselsstraff.

Den stille revolusjonen med heimesoning

Medan diskusjonen om dei strengaste straffene ofte dominerer overskriftene, går det føre seg ein stille revolusjon i resten av det norske straffesystemet.

– 40 prosent av dei som får fengselstrefte i dag ser ikkje eit fengsel eingong, for dei sonar med fotlenke ute, seier fengselsforskaren.

Dette skifta mot meir soning i samfunnet har skjedd med påfallande lite politisk debatt, sjølv om det vart drive fram under regjeringar med tradisjonelt strenge justisparti, fortel ho.

Målet er ein mjukare overgang til fridommen og mindre skadeverknader av sjølve fengselsopphaldet. 

Samtidig betyr det at den utøvande makta – kriminalomsorga – får meir makt til å bestemme korleis straffa faktisk skal gjennomførast, påpeikar Johnsen.

Betydninga av ein oppoverbakke

Johnsen insisterer på å drive datainnsamling sjølv, fysisk inne i høgsikringsfengsla.

– Eg må vere der sjølv og kjenne det her litt på pulsen, seier ho.

Gjennom feltarbeidet sitt har ho observert detaljar som arkitektar og politikarar ofte overser. Som betydninga av landskapet inne i luftegarden. 

I mange fengsel er alt flatt, noko som skaper eit monotont tilvære der dei innsette berre går rundt og rundt i hundrevis av rundar. 

I dei nyare anstaltane i Agder og Mandal har utbyggjarar derimot brukt landskapsarkitektar for å skape eit grønt og varierande terreng.

– Det første han gjer når han kjem ut, det er å gå opp ein bakke

Forskaren viser til ein kjend filmkarakter frå filmen «Store gutter gråter ikke». 

Å kunne gå i ein bakke, kjenne på ulik tekstur som gras og asfalt, og sjå årstidene skifte gjennom insekt og fuglekvitter, er ifølgje forskaren avgjerande for den menneskelege psyken i ein elles steril kvardag.

– Det der med å kjenne på noko anna enn kunstig materiale, berre betong og asfalt og sånt, trur eg har positiv betydning på mennesket, seier Johnsen.

Tunfisk og gulrøter

Sjølv om rammene er alvorlege, finst det også komiske utslag av monotonien i fengselslivet. 

Programleiar Schau er nysgjerrig på dei mange diettane som florerer blant dei innsette.

– Eg er overtydd om at der det blir selt mest tunfisk i Noreg, det er i fengsla, ler Johnsen.

Fordi kvardagen er så stillesitjande og prega av kjedeeting og karbohydrat, blir mange innsette ekstremt oppteken av kropp og diett. 

Ho fortel om innsette som har gått på reine gulrotdiettar i dagar i strekk, eller som et så mykje tunfisk og så lite karbohydrat at nervesystemet til slutt sviktar under fysisk aktivitet.

Framtidas betjentar går inn i eit omsorgsyrke

Noreg skil seg ut internasjonalt med ei human kriminalomsorg, men forskaren understrekar at dette ikkje må glorifiserast. 

Nedskjeringar og ressursmangel gjer det vanskeleg å gi alle den individuelle oppfølginga lova lovar.

Likevel har Johnsen tru på retninga som er teken med utdanninga av nye fengselsbetjentar, som no får si eiga bachelorgrad.

– Det er jo meir eit omsorgsyrke, det å ta vare på folk, seier ho.

Forskaren påpeikar at framtidas betjentar ikkje berre skal låse dører. Dei skal vere miljøterapeutar og sosialarbeidarar som bidreg til at folk faktisk endrar seg. 

Straff er noko vi gir for noko som er gjort, men målet med gjennomføringa må alltid vere framtidsretta, påpeikar ho.

Forvaring og soning i Noreg Forvaring: Ei straff som kan dømmast til når ei vanleg fengselsstraff ikkje blir rekna som nok til å verne samfunnet. Straffa har ei minstetid og ei tidsramme, men kan i prinsippet forlengjast livet ut. Særreaksjonar: Ved sida av forvaring for tilreknelege finst tvunge psykisk helsevern og tvungen omsorg for dei som blir vurdert som utilreknelege. Soning i samfunnet: Personar med dommar under seks månader kan søkje om å sone heile straffa med fotlenke. Justisdepartementet har foreslått å auke denne grensa til ni månader. Tilbakefall: Blant forvaringsdømde er tilbakefallet til ny, alvorleg kriminalitet som vald og seksualbrotsverk berekna til cirka to–tre prosent over ein toårsperiode. KRUS: Kriminalomsorgas utdanningssenter står for utdanninga av fengselsbetjentar i Noreg, som no er eit treårig bachelorløp.