Den gamle hjartemedisinen betablokkere verkar framleis for mange pasientar, sjølv om den ofte blir bytt ut med nyare behandlingar mot hjarteinfarkt. Men kvifor tok det heile ni år å finne ut av det? Kristopher Schau fekk svar av professoren som leidde studien.
– Betablokker er ein hjartemedisin som mellom anna senkar pulsen og lettar arbeidsbelastninga for hjartet, forklarer hjartelege John Munkhaugen i podkasten Nysgjerrige Norge, leidd av Kristopher Schau.
Munkhaugen og fleire norske og danske forskarar, klinikarar og studiesjukepleiarar gjennomførte ein studie blant pasientar som nyleg hadde hatt hjarteinfarkt.
Desse pasientane hadde ikkje hjartesvikt eller andre grunnar til å måtte bruke betablokker.
Studien tok heile ni år frå start til i dag.
– Eg trur ikkje folk skjønner kor lang tid dette tek. Ni år! Det er jo nesten som å byggje ein katedral, seier Kristopher Schau.
– Det må vere sånn, for vi må ha solide data som toler etterprøving, forklarer hjartelege John Munkhaugen.
Spørsmålet ingen hadde prøvd ut
På 1980-talet viste forsøk at betablokker har stor effekt etter hjarteinfarkt.
Sidan den gongen er praksis snudd på hovudet: Blodfortynnande, kolesterolsenkande, blodtrykksbehandling og rask utblokking (innsetjing av stent) har vorte standard.
Dermed melde det viktigaste spørsmålet seg på nytt: Trengst betablokker framleis hos pasientar utan hjartesvikt?
– Observasjonsstudiar viste ingen sikker effekt og er ikkje eigna til å gi endeleg svar. Derfor måtte vi gjere ein randomisert studie, seier Munkhaugen.
I ein randomisert studie blir deltakarane fordelte tilfeldig i grupper. Slik kan forskarane samanlikne effekten av ei behandling på ein mest mogleg rettferdig og påliteleg måte.
Frå idé til finansiering og nasjonalt apparat
Forskargruppa publiserte først ein fagleg kronikk med ei open problemstilling. Det førte til samarbeid nasjonalt.
Etter planlegging og søknadsarbeid kom finansiering mellom anna frå Noregs forskingsråd og KlinbeForsk (nasjonalt program for klinisk behandlingsforskning i spesialisthelsetjenesten).
Deretter følgde det tunge grunnarbeidet: Ein nær 100 siders protokoll, godkjenningar i Regional Etisk Komité, Legemiddelverket og Personvernombudet.
– Det er ein veldig grundig og omfattande prosess. Nettopp fordi resultata skal vere til å stole på, seier Munkhaugen.
5.700 pasientar på 44 sjukehus
Første pasient vart, kort tid etter hjarteinfarkt, med i studien ved Drammen sjukehus i oktober 2018. Siste pasient tok del i slutten av januar 2024.
I løpet av alle desse åra har forskarane har hatt med 5.700 pasientar frå 44 sjukehus – 19 i Noreg, 25 i Danmark.
Pasientane fekk tilfeldig tildeling av betablokker eller ingen betablokker. Ingen fekk placebomedisin.
Dei vart følgde i nasjonale helseregister for såkalla harde endepunkt som død, nytt hjarteinfarkt, hjerneslag, hjartesvikt eller alvorleg hjarterytmeforstyrring. Deltakarane svarte på spørjeskjema om symptom og livskvalitet.
– Vi kastar «kron og mynt» i eit elektronisk system
Ein uavhengig tryggingskomité overvakte tidlege hendingar.
– Vi kastar «kron og mynt» i eit elektronisk system. Poenget er å sikre at alt anna enn medisinen blir likt fordelt, seier Munkhaugen.
– Så det er faktisk sånn – de trykkjer på ein knapp, og så bestemmer datamaskina kven som får medisinen? undrar Kristopher Schau.
– Ja, det er heilt rett. Systemet fordeler deltakarar i dei to gruppene automatisk og tilfeldig når dei blir registrerte, utan at nokon kan påverke utfallet. Det er jo det som sikrar at vi ikkje lurer oss sjølve, seier forskaren.
Den lange ventetida
Alle dei 5.700 pasientane vart følgde i minst 12 månader før den felles norsk-danske databasen vart låst den 1. april 2025.
Då var den statistiske analyseplanen allereie ferdig og to uavhengige statistikarar køyrde kodane.
– Frå vi skreiv kronikken til vi hadde resultata, gjekk det altså ni år, seier Munkhaugen.
Kvar einaste hending, biverknad og avvik vart loggførte og dobbelt-kontrollerte.
– Det skal vere mogleg å gå inn og sjå kva vi har gjort, seier Munkhaugen
Resultatet som overraska
Resultata av studien vart eit av høgdepunkta på 2025-kongressen for det europeiske hjarteforbundet (ESC) i Madrid.
Her fekk studien stor internasjonal merksemd, også fordi funna samtidig vart publiserte i New England Journal of Medicine, det mest prestisjetunge medisinske tidsskriftet i verda.
Parallelt vart ein tilleggsstudie med over 1.800 pasientar publiserte i tidsskriftet The Lancet.
Denne vitskaplege artikkelen viste at betablokker reduserte risikoen for død, nytt hjarteinfarkt eller hjartesvikt med rundt 25 prosent hos pasientar med lett nedsett pumpefunksjon.
– Vi vart overraska. Betablokker reduserte risikoen for nye hjarte-kar-hendingar samanlikna med ingen betablokker – særleg færre nye hjarteinfarkt, seier han.
Sikre resultat for éi gruppe pasientar
Samtidig viste gjennomgangen av pasientstraumen noko viktig for klinisk praksis: Over halvparten av alle vurderte pasientar kunne ikkje randomiserast, oftast fordi dei hadde ein klar indikasjon for betablokker (hjartesvikt eller rytmeforstyrringar).
Studien seier derfor noko presist om resten: pasientane utan slike teikn.
– Dagens dosar er lågare enn i 1980-talsstudiane og ser ut til å bli tolererte godt, seier Munkhaugen.
Parallelt vart ein annan randomisert studie frå Spania og Italia presentert.
Funna viser framleis nytte av betablokkeren hos pasientar med litt svekt pumpefunksjon, medan han ikkje hadde effekt hos dei med heilt normal pumpefunksjon.
Funna skal no diskuterast i fagmiljøa før dei vil bli ein del av framtidige retningslinjer i Europa og USA.
Fleire delstudiar går føre seg
Det går føre seg for tida 15-20 mindre studiar baserte på det same materialet. Desse tek for seg forhold som biverknader, søvn, angst og depresjon, mareritt og seksuell funksjon.
Forskarane undersøkjer også ein biobank med blodprøver for å kople legemiddelkonsentrasjon, genetikk og biomarkørar.
– Vi må vere tolmodig. Det kostar, er ressurskrevjande og tek tid å gjere gode kliniske studiar nettopp for at svara skal halde i klinikken, seier Munkhaugen.
Kristopher Schau er både forundra og fascinert.
– Det er så omstendeleg. Eg får jo ein ny respekt for alt som står i ein fagartikkel.
– Ja, og det er akkurat det vi ønskjer. At folk skal forstå kor mykje arbeid som ligg bak. Og viss éi setning skal endre praksisen til legane, må vi vite at han er rett, seier Munkhaugen.