Nobelprisane heidrar den viktigaste forskinga i verda. Ig Nobelprisane gjer narr av den. Eller gjer ho det?
Årets Nobelpriser har gått til alt frå molekylære svampar til kvantetunnelar og dei immunologiske bremseklossane til kroppen. Det er tung materie, bokstavleg talt.
Kristopher Schau gjer eit forsøk på å opne Nobel-universet for folk flest. Som programleiar i podkasten Nysgjerrige Norge inviterte han kjemikar og forfattar Alexander H. Sandtorv til samtale på scena.
Der tek dei sjølvsagt opp årets kjemipris. Den vart tildelt Susumu Kitagawa, Richard Robson og Omar M. Yaghi for utviklinga av metallorganiske rammeverk. Dette er materiale med bitte små holrom. Dei kan brukast til å fange CO₂ og reinse vatn.
For kjemikaren Sandtorv er dette stort.
Som å byggje med kjemisk lego
Det som er kult med årets kjemipris, er at det handlar om å lage nye rom for kjemien, forklarer han.
– Det er som å byggje med kjemisk lego. Du lagar små hol i molekylære strukturar, og dei hola kan du fylle med kva du vil. Gass, til dømes. Du kan filtrere, du kan hente vatn ut av lufta, du kan gjere alt mogleg rart med det, seier Sandtorv.
Dei to held fram samtalen, no om medisinprisen. Den gjekk til Mary Brunkow, Fred Ramsdell og Shimon Sakaguchi for deira arbeid med regulatoriske T-celler og genet FOXP3.
Oppdaginga har revolusjonert forståinga av immunforsvaret og gjort nye behandlingar mogleg for mellom anna autoimmune sjukdommar.
– Det er jo rått. Dei har oppdaga korleis kroppen unngår å angripe seg sjølv, seier Sandtorv.
Nobelprisane som får deg til å le
Ig Nobelprisane blir delte årleg ut til forsking som først får deg til å le, og deretter til å tenkje.
Prisane er meinte å feire nysgjerrigheita og dei uventa funna.
Dei blir delte ut i kategoriar som fysikk, kjemi, medisin og folkehelse, men også i meir tvitydige felt som tverrfagleg forsking.
I år gjekk ein av prisane gjekk til eit japansk forskarteam som viste at det å måle kyr med sebrastriper kan redusere talet på flugebit og dermed behovet for giftige insektmiddel.
Blant resten av prisane finn vi ein studie som viste at regnbogeøgler i Togo føretrekkjer forkrydra ostepizza framfor andre variantar.
I ein annan studie fann forskarar ut at babyar faktisk liker morsmjølk betre når mora har ete kvitløk.
|
Kva er Ig Nobelprisen? Ig Nobelprisen er ein parodi på den ekte Nobelprisen. Den blir delt ut kvart år for forskingsresultat som «først får deg til å le, og deretter får deg til å tenke». Prisane er organiserte av det humoristiske tidsskriftet Annals of Improbable Research og blir delt ut ved Harvard University, ofte av tidlegare ekte nobelprisvinnarar. Prisane feirar mangfaldet og nysgjerrigheita på forskinga, og viser at også rare eller uventa studiar kan gi verdifull innsikt. Norske vinnarar har også vore blant dei utvalde:
|
Fulle flaggermus klarer ikkje å fly
Ein tidlegare vinnar fekk prisen for å studere om kattar eigentleg er væske.
Ein annan vart påskjønt for å utvikle ein metode for å motverke flyforseinkingar basert på analysar av ansiktsuttrykk hos frustrerte passasjerar.
Sandtorv trekte fram favoritten sin:
– Det var to forskarar i India som vann pris for å ha designa ein deodorant mot stinkande skohyller. Det er på mange måtar meiningslaust, men samtidig er det noko vakkert i at nokon faktisk bruker tid på dette, sa han.
Fredsprisen gjekk til forskarar som påviste at alkohol kan forbetre eins evne til å snakke eit framandspråk, i dette tilfellet nederlandsk). Flyprisen gjekk til eit eksperiment som viste at fulle flaggermus mistar evna til å både fly og ekkolokalisere.
Resultata er ikkje alltid nyttige med éin gong
– Vi stiller ofte altfor høge krav til vitskapen. Den skal fikse problema våre med éin gong, seier Sandtorv.
Det viser seg dessutan at også dei raraste og tilsynelatande ubrukelege forskingsprosjekta kan ha ein plass.
For bak dei merkelege forskingsprosjekta ligg eit større poeng: Forsking treng ikkje alltid å gi umiddelbare resultat. Ikkje eingong nobelprisvinnarar kan vite korleis forskinga deira vil brukast.
– Mange av nobelprisane, dei ekte altså, har jo vorte gitt til folk som har gjort grunnforsking. Det vil seie forsking som forskarane på tidspunktet det vart gjorde, ikkje nødvendigvis visste korleis kunne brukast, seier Sandtorv.
Sandtorv viste til tidlegare vinnarar av Nobelprisen i kjemi, mellom anna forskinga på kvanteprikkar. Det er bitte små partiklar som i dag blir brukte til både TV-skjermar og kreftdiagnostikk.
– Det var rein nysgjerrigheit. Det var ingen som tenkte: Å ja, dette skal vi bruke til TV-skjermar, seier forskaren.
Frå skuletraume til vitskapsformidlar
Det var ingenting som tilsa at Alexander Sandtorv skulle bli ein anerkjend kjemikar.
– Eg hata kjemi på skulen. Eg hadde ei forferdeleg dårleg oppleving. Det var tørt og teknisk, og eg skjønte ingenting, seier han.
I dag har han ei doktorgrad i kjemi og brenn for å formidle faget på ein måte som skaper nysgjerrigheit og undring – og gjerne latter.
Det gjer han også i podkasten Tingenes tilstand, nettopp saman med Nysgjerrige Norge-programleiar Kristopher Schau.
Saman har dei to laga nær 250 episodar om alt frå restemat til rabies – og frå medvit til The Big Bang.
– Humor og vitskap høyrer saman. Det er ikkje ei motsetning. Det å kunne le av og med forskinga er ein styrke, ikkje ei svakheit, slår Sandtorv fast.
– Forsking treng ikkje alltid redde verda. Av og til held det at ho får deg til å le – og tenkje, legg han til.
– Eller at han berre er rar. Det er greitt det òg, skyt Schau inn.