Podkast: Fem gladsaker frå bioteknologien

– Eg er ein hybrid mellom ein fagperson og ein lobbyist, seier Sigrid Bratlie når programleiar for podkasten Nysgjerrige Norge, Kristopher Schau, prøver å plassere henne i terrenget.

Bratlie jobbar for Kreftforeningen og tankesmia Langsikt, men eigentleg jobbar ho for å dytte meir fagkunnskap inn i politikken. 

Ho meiner vi står i ei blindsone der vi overregulerer moglegheiter og underregulerer truslar.

Bioteknologi er bruk av levande organismar, celler eller delar av desse for å framstille eller endre produkt, prosessar eller organismar.

I podkasten Nysgjerrige Norge fortel Sigrid Bratlie om fem gode nyheiter i biologi. Kristopher Schau er programleiar. Du finn episoden nedst i denne artikkelen. 

Ho kan fortelje om fem gode nyheiter frå feltet. Dei viser at biologi ikkje lenger berre er noko vi observerer, men noko vi kan designe og program. 

Desse nyheitene meiner ho gir grunn til forsiktig optimisme på vegner av menneskeslekta. 

Ho nemner dei omvend rekkefølgje, frå 5 til 1:

5. Dyreforsøk: Mus vart kreftfrie

På femteplass finn vi ein studie frå Spania som nyleg vart publisert. Forskarane har teke for seg bukspyttkjertelkreft, ein av dei mest nådelause diagnosane vi har. 

Den blir nesten alltid oppdaga for seint, og rundt tusen nordmenn får han kvart år.

– Kreftcellene er sleipe. Dei er gode til å vri seg unna, konstaterer Bratlie.

Tradisjonelt har legane angripe kreft med éin medisin av gongen. Men kreftceller er som fluktbilistar. 

Stenger du éin veg, tek dei ein annan. Spanjolane valde å sperre alle avkøyringar samtidig. Dei kombinerte tre ulike medisinar: éin godkjent, éin i utprøving og éi heilt ny eksperimentell sak.

Resultatet? Musene vart totalt kreftfrie. Sjølv dei med langt framskriden sjukdom.

– Men vi har kurert utruleg mange mus for kreft opp gjennom historia, skyt Bratlie inn som ein nødvendig dempar.

Schau lurer på om ein rett og slett gir musene kreft for å teste dei. Bratlie stadfestar at ein anten sprøytar inn celler eller genmodifiserer dei til å utvikle svulstar spontant. 

No står menneska for tur, men Bratlie åtvarar mot å tru på ein «quick fix» i morgon. Det tek tid, og det kostar.

Likevel er det eit viktig spor: Ved å bruke KI for å sjekke tarmbakteriar i avføringsprøver, kan vi kanskje snart oppdage denne kreftforma før ho i det heile gir symptom.

4. Genredigert ris og kampen mot unødvendig byråkrati

På rismarkene i India handlar det om mattryggleik i eit klima som er i ferd med å koke over. 

Ved hjelp av CRISPR, ei gensaks som kan redigere DNA-kode, har forskarar utvikla ris som toler både tørke og salt.

– Dei har rett og slett fjerna nokre av fukt-ventilane på blada, forklarer Bratlie.

Plantane held betre på vatnet, nesten som ein kaktus. 

Samtidig har Bratlie ein stor frustrasjon på dette feltet. Ho trekkjer fram den spesielle risen «Golden Rice». 

Den er tilsett A-vitamin for å redde barn frå blindskap og død. A-vitaminmangel fører til at rundt ein halv million barn mistar synet, og halvparten av dei døyr som ein konsekvens av dette.

– «Golden Rice» har vore klar i tiår, men Greenpeace og andre har brukt politisk makt for å stoppe han, sjølv om den vart godkjend på Filippinane. Det er politiske grunnar, ikkje vitskaplege, seier ho.

Medan India har omfamna teknologien, sit Europa fast i eit regelverk som Bratlie beskriv som unødvendig byråkrati og reglar som forseinkar utviklinga. 

Ho meiner vi må skilje mellom formålet og teknologien. Det er forskjell på å lage ein salat som toler soppangrep utan sprøytemiddel, og det å tyne meir mjølk ut av ei ku.

– 80 prosent av nordmenn svarte i ei undersøking for nokre år sidan at dei var positive til CRISPR-poteter dersom det betyr mindre sprøyting, fortel ho.

3. Supertre på turbo-fotosyntese

– Eg er forbløffa over at vi bruker så mykje energi på høgteknologisk karbonfangst når vi har ei løysing som er fleire milliardar år gammal, nemleg fotosyntesen, seier Bratlie.

Problemet er berre at fotosyntesen har nokre svakheiter. Plantane tek av og til feil av CO₂ og oksygen, noko som fører til energisvinn. 

Selskapet Living Carbon i USA har no brukt genteknologi for å tvinge karbonet tilbake i prosessen.

– Desse supertrea veks dobbelt så raskt og fangar 50 prosent meir karbon enn vanlege tre, forklarer ho.

Schau kallar dei «CO2-sugende supertrær». Bratlie liker beskrivinga. 

Ho fortel at det geniale er at desse trea kan plantast på gamle gruveområde og forureina jord i fjellkjeda Appalachane der ingenting anna overlever. 

Trea reinsar jorda for tungmetall medan dei syg til seg klimagassar.

Microsoft har allereie kjøpt klimakvotar frå desse trea. 

Men Bratlie påpeikar også risikoen: Kva skjer dersom desse supertrea spreier seg og tek over heile naturen?

2. KI og Nobelprisen: Slutt på «middelaldersk» medisin

På andreplass kjem det Bratlie meiner er det største «godstoget» i moderne medisin: Samansmeltinga av kunstig intelligens og bioteknologi.

Ho trekkjer fram David Baker, som fekk Nobelprisen i 2024. 

Medan andre modellar kan forstå protein, kan Bakers verktøy designe dei frå botnen av: molekyl som aldri har eksistert i naturen.

Eit konkret døme er motgift mot slangebit. 

I dag går dette føre seg på ein måte Bratlie beskriv som mellomaldersk. Man «melker» ein slange for gift, injiserer gifta i ein hest og haustar antistoffa.

– Med KI kan vi no designe eit molekyl som passar 100 prosent til gifta. Dette er ikkje berre teori. Det er testa på mus med full suksess, seier ho.

Men det verkeleg store håpet ligg i Alzheimer-gåta. Alzheimers sjukdom er ein kronisk hjernesjukdom, og den vanlegaste årsaka til demens.

Bratlie har for første gong på lenge eit reelt håp om at vi kan designe molekyl som bryt opp dei øydeleggjande proteinklumpane i hjernen.

– Eg trur vi kan knekke alzheimer-koden med dette, seier ho.

1. Baby KJ: Den personlege revolusjonen

På toppen av lista står historia om babyen KJ i USA. 

Han vart fødd med ein genetisk feil som gjorde at kroppen hans ikkje kunne bryte ned nitrogen. Det førte til ei livsfarleg opphoping av ammoniakk.

– Det er ein dødeleg sjukdom, kort og godt, seier Bratlie.

På rekordtid utvikla forskarar ei skreddarsydd CRISPR-behandling berre for han. 

Ved å reparere nok celler i levra hans, kunne kroppen byrje å produsere det manglande enzymet sjølv. I dag lever han eit relativt normalt liv.

Dette er persontilpassa medisin i si mest ekstreme form. Men det reiser også dei tyngste spørsmåla. For kva om ein hadde gjort dette medan han berre var eit befrukta egg?

– Då ville endringa gått i arv til alle etterkommarane hans. Det er her den store etiske debatten ligg, forklarer Bratlie.

Schau, som først var skeptisk til å tukle med ufødd liv, skiftar meining i løpet av samtalen.

– Eg tenkjer no at vi burde jo kvitte oss med nokre av dei verste sjukdommane éin gong for alle, utbryt han.

Bratlie er samd, men åtvarar mot at teknologien skal hamne utelukkande hos «Big Tech». 

Ho meiner løysinga er at akademiske miljø på sjukehusa lærer seg å bruke CRISPR sjølv, for å få ned prisen frå dagens 3-4 millionar kroner per behandling.

Frustrerande flaskehalsar

Det er mykje entusiasme i Bratlies toppliste, men flaskehalsane er ein gjentakande frustrasjon.

Nesten uansett kva døme ho trekkjer fram, kjem ho tilbake til det same. 

Det er ikkje berre ideane eller teknologien som avgjer om noko når pasientar og samfunn. Det handlar også om regulering, kliniske studiar, pris og politisk vilje.

Nokre av gladsakene ho trekkjer fram, finst førebels berre i mus. Andre er i tidleg klinisk bruk. Nokon er allereie ute i verda. 

Til saman peikar dei i éi retning: Bioteknologien er i ferd med å bli meir presis, meir persontilpassa og langt meir formbar enn før.